18 Ιουνίου 2013

Ανεξίτηλα σημάδια σε αθώες ψυχές

Πολύ πιο συχνό απ’ όσο νομίζουμε είναι το πρόβλημα της παιδικής κακοποίησης. Χιλιάδες παι­διά πέφτουν κάθε χρόνο θύματα σωματικής, συναισθηματικής ή σεξουαλικής κα­κο­ποί­η­σης, παραμέ­λησης ή άλλης εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με τη διευθύντρια του Παι­δο­ψυ­χι­α­τρι­κού Τμήματος του Σισμανόγλειου Nοσοκομείου Αναστασία Κουμούλα, ο Παγκόσμιος Ορ­γα­νι­σμός Υγείας περιγράφει τέσσερις κύριες μορφές παιδικής κακοποίησης:

1. Η σωματική κακοποίηση είναι μία πράξη από πρόσωπο φροντίδας που έχει ως α­πο­τέ­λε­σμα, ή έχει μεγάλη πιθανότητα να έχει ως αποτέλεσμα, τη σωματική βλάβη έως και τον θά­να­το του παιδιού. Τέτοιες περιπτώσεις είναι οι κλοτσιές, το δάγκωμα, το ταρακούνημα, το μα­χαί­ρω­μα ή το γρονθοκόπημα. Το χτύπημα του παιδιού θεωρείται συνήθως πράξη για ε­πι­βο­λή πει­θαρ­χί­ας, αν και μπορεί να θεωρηθεί ως κακοποίηση όταν προκαλέσει μελανιές ή τραυ­μα­τι­σμό.

2. Η σεξουαλική κακοποίηση συνίσταται σε διάπραξη διείσδυσης, παρενόχλησης με επαφή των γεν­νητικών οργάνων ή άλλες σεξουαλικές πράξεις, με τις οποίες τα παιδιά χρη­σι­μο­ποι­ού­νται για να προσφέρουν σεξουαλική ικανοποίηση στον δράστη. Ο συγκεκριμένος τύπος κα­κο­ποί­η­σης περιλαμ­βάνει, επίσης, σεξουαλική εκμετάλλευση και παιδική πορνογραφία.

3. Η συναισθηματική και ψυχολογική κακοποίηση είναι ένα επίμονο ή επαναλαμβανόμενο μο­τί­βο συ­μπεριφοράς εκ μέρους του γονέα και περιλαμβάνει απόρριψη, απομόνωση, τρο­μο­κρά­τη­ση, ταπεί­νωση, περιορισμό, έκθεση σε οικογενειακή βία, δυνατότητα κατάχρησης ου­σι­ών και συμμετοχής σε εγκληματική δραστηριότητα. Οι πράξεις αυτές έχουν μεγάλη πι­θα­νό­τη­τα να βλάψουν τη σωματική και ψυχική υγεία του παιδιού.

4. Μορφή κακοποίησης θεωρείται και η παραμέληση του παιδιού. Πρόκειται για την άρνηση ή την ανικανότητα, από την πλευρά του γονέα ή άλλου φροντιστή, να παρέχει φροντίδα για την κα­λή υγεία και την ανάπτυξή του. Ο γονιός δεν είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις βασικές α­νά­γκες του παιδιού, όπως τη διατροφή ή την ένδυση, να του προσφέρει ένα ασφαλές κα­τα­φύ­γι­ο, στοργή και προσοχή. Μπορεί, επίσης, να υπάρχει ανεπαρκής επίβλεψη και ε­γκα­τά­λει­ψη. Η παραμέληση μπο­ρεί να είναι σωματική ή και συναισθηματική.

Ολέθριες οι συνέπειες της σεξουαλικής κακοποίησης

Έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, που μπορεί να οδηγήσουν μέχρι και σε αυτοκτονικές τά­σεις, προκαλεί κάθε είδους σεξουαλική παραβίαση κατά την παιδική ηλικία. Σύμφωνα με στοι­χεί­α που παρουσίασε η Αναστασία Κουμούλα σε σχετική ημερίδα του Τμήματος Ψυ­χι­α­τρι­κής Παιδιών και Ε­φήβων του Σισμανόγλειου, ο φόβος, το άγχος, η κατάθλιψη, ο θυμός και η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι μερικές από τις κυριότερες ψυχολογικές συνέπειες που έπονται της παιδικής κακοποίησης. Α­κόμη και ένα άγγιγμα ή η έκθεση ενός ανηλίκου σε πορ­νο­γρα­φι­κό υλικό επιδρούν καταστροφικά στην ψυχολογία του παιδιού. Στις άμεσες συνέπειες συ­γκα­τα­λέ­γο­νται, επίσης, η χαμηλή επίδοση στο σχολείο, αγχώδεις διαταραχές (φοβίες, εφιάλτες) αλ­λά και αυτοκτονική συμπεριφορά.

Μελέτες έχουν καταδείξει ότι το 37-53% των παιδιών που υπέστησαν σεξουαλική κα­κο­ποί­η­ση πά­σχουν από διαταραχή μετατραυματικού στρες, μια ψυχιατρική διαταραχή που εκ­δη­λώ­νε­ται μετά από ένα έντονα τραυματικό γεγονός. Η διαταραχή εμφανίζεται με ε­πα­να­λαμ­βα­νό­με­νους εφιάλτες, επεισόδια επαναβίωσης του τραυματικού γεγονότος, μείωση εν­δι­α­φε­ρό­ντων και αίσθημα αποξένω­σης από τους άλλους, υπερβολικό άγχος και ευερεθιστότητα, που τε­λι­κά προκαλούν δυσλειτουργία στο παιδί.

Ενίοτε τα θύματα δεν παρουσιάζουν άμεσα συμπτώματα αλλά επιπτώσεις κατά την ενήλικη ζω­ή τους. Σε μια πρόσφατη μετα-ανάλυση 37 μακροχρόνιων μελετών διαπιστώθηκε ότι η παι­δι­κή σεξου­αλική κακοποίηση συνδέεται, μεταξύ άλλων, με αγχώδεις διαταραχές, κα­τά­θλι­ψη, διαταραχές δια­τροφής, διαταραχές ύπνου, διαταραγμένες διαπροσωπικές σχέσεις με το άλ­λο φύλο (που κάποιες φορές λαμβάνουν τη μορφή ενδοοικογενειακών συγκρούσεων και δι­α­ζυ­γί­ου), απόπειρες αυτοκτο­νίας. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει συ­σχε­τι­σμό της σεξουαλικής κακοποί­ησης στην παιδική ηλικία και με σωματικά προβλήματα ό­πως γαστρεντερικές διαταραχές, χρόνιο κοιλιακό άλγος, ψυχογενείς επιληπτικές κρίσεις και μη ειδικά άλγη.

Κακοποίηση και αποκάλυψη

Ιδιαίτερα δύσκολη και πολύπλοκη είναι η αποκάλυψη της κακοποίησης σύμφωνα με την Όλ­γα Θε­μελή, λέκτορα Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Όπως ε­ξη­γεί η ίδια, σε μια από τις πρώτες έρευνες που διενεργήθηκαν για το θέμα στις ΗΠΑ τα πε­ρισ­σό­τε­ρα από τα μισά θύματα δεν ανέφεραν ποτέ κατά τη διάρκεια της ζωής τους την παραβίαση που υπέστησαν, ενώ με­ταγενέστερη έρευνα έφερε στο φως ότι το 75% των θυμάτων είχε κρα­τή­σει για πάντα το μυστικό του.

Το μικρό ποσοστό των θυμάτων που αποκαλύπτουν την κακοποίηση το πράττει συνήθως με­τά την ε­νηλικίωσή του. Οι περισσότεροι ανήλικοι, μάλιστα, αρνούνται ότι υπέστησαν σε­ξου­α­λι­κή κακοποίη­ση, ακόμη κι όταν υφίστανται σημαντικά παθογνωμικά ευρήματα και α­δι­ά­σει­στες αποδείξεις.

Ο ψυχίατρος Roland Summit το 1983 διέκρινε τα πέντε στάδια του «συνδρόμου» της μη α­πο­κά­λυ­ψης:
● Μυστικότητα.
● Δημιουργία ενός αισθήματος ανημπόριας και αβοηθησίας.
● Παγίδευση και συμβιβασμός.
● Καθυστέρηση στην αποκάλυψη.
● Ανάκληση της αρχικής γνωστοποίησης.

Τα δύο πρώτα στοιχεία, σύμφωνα με την κ. Θεμελή, θεωρούνται θεμελιώδους σημασίας για τη διά­γνωση του συνδρόμου της μη αποκάλυψης ενδεχόμενης σεξουαλικής κακοποίησης. Ε­νί­ο­τε τα παιδιά επιχειρούν με τον δικό τους τρόπο να γνωστοποιήσουν το γεγονός, χωρίς ό­μως να το κατορθώνουν λόγω διαφόρων ανασταλτικών παραγόντων. Στο σημείο αυτό είναι α­πα­ραί­τη­τη η συνδρομή ενός ει­δικού, ο οποίος θα χειριστεί το παιδί με τρόπο που θα το εν­θαρ­ρύ­νει να ομολογήσει τη θυματοποίη­σή του.

Πώς μπορούν οι γονείς να προφυλάξουν τα παιδιά τους

Χρήσιμες πληροφορίες για το πώς μπορούν οι γονείς να προφυλάξουν τα παιδιά τους α­πό πι­θανή σεξουαλική κακοποίηση δίνει σε ανακοίνωσή της η αστυνομία. Στην α­να­κοί­νω­ση αναφέ­ρονται όλα όσα μπορούν να πουν με απλό και κατανοητό τρόπο οι γο­νείς στα παιδιά τους και είναι τα παρακάτω:
● Ένας ενήλικος δεν πρέπει ποτέ να ζητάει από ένα παιδί να αγγίξει το ίδιο τα γεν­νη­τι­κά του όργανα.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να αγγίζει τα γεννητικά όργανα των παιδιών, εκτός αν εί­ναι γιατρός στο ιατρείο του.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να ζητάει από ένα παιδί να κάνει οτιδήποτε μαζί του ε­νώ είναι είτε εκείνος είτε το παιδί χωρίς ρούχα.
● Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να ζητάει από ένα παιδί να κρατήσει κάτι κρυφό ή μυ­στι­κό α­πό τους γονείς του, κυρίως κάτι που αφορά το ίδιο.

Η συμπεριφορά του παιδιού μετά την κακοποίηση

Σε ομιλία τους σε ημερίδα που διοργανώθηκε στο Σισμανόγλειο με θέμα «Όταν τα παιδικά ό­νει­ρα γίνονται εφιάλτες» οι γιατροί Μ. Στρούθος και Ι. Γιαννοπούλου αναφέρθηκαν στα «κα­μπα­νά­κια» που «χτυπούν» όταν ένα παιδί κακοποιείται σεξουαλικά. «Σε αυτές τις πε­ρι­πτώ­σεις παρατηρείται α­πρόσμενη πτώση στη σχολική επίδοση. Παρατηρούνται επίσης α­πρό­σμε­νες εναλλαγές συναισθήμα­τος, ευερεθιστικότητα, συναίσθημα κατάθλιψης, χαμηλή αυ­το­ε­κτί­μη­ση, γενικευμένο άγχος, κρίσεις πανικού, ανεξήγητοι φόβοι και αποφυγή συ­γκε­κρι­μέ­νων ατόμων ή τοποθεσιών. Για παράδειγμα, το παιδί δε θέλει να πάει στο σπίτι ενός α­γα­πη­μέ­νου θείου ή παππού, αρνείται επίμονα να συμμετάσχει στη γυμναστική ή στο κο­λύ­μπι, ε­νώ παλιά του άρεσε, και φαίνεται φοβισμένο. Επίσης αισθάνεται φόβο προς όλους τους ά­ντρες, καθώς και έντονο θυμό. Εμφανίζει απρόσμενες αλλαγές στη συμπε­ριφορά, έντονη α­ντί­δρα­ση στο άγγιγμα, προσκόλληση σε κάποιον ενήλικο, καθώς και απομόνωση από τους συ­νο­μη­λί­κους και την οικογένεια».

Τα συμπτώματα που προαναφέρθηκαν δεν αποτελούν παρά μόνο την κορυφή του πα­γό­βου­νου:
● Ένα σεξουαλικά κακοποιημένο παιδί θα εμφανίσει παλινδρόμηση σε προγενέστερα στάδια της ανάπτυξης του: νυχτερινή ενούρηση, πιπίλισμα δαχτύλου κτλ.
● Θα παρουσιάσει ψυχοσωματικά συμπτώματα (πόνους σε διάφορα σημεία του σώματος), δι­α­τα­ρα­χές στον ύπνο και στη λήψη τροφής. Ενδέχεται, επίσης, να προσπαθήσει να φύγει α­πό το σπίτι ή να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας.

Στην πορεία το παιδί μπορεί να αναπτύξει σε μικρή ηλικία συμπεριφορές που δείχνουν ότι έ­χει κα­κοποιηθεί σεξουαλικά. Οι δύο επιστήμονες αναφέρουν ότι:
● Μπορεί να χρησιμοποιεί σεξουαλικές εκφράσεις που δεν ακούγονται στο σπίτι ή το σχολείο και παράλληλα δεν είναι αναμενόμενες για την ηλικία του.
● Μπορεί να κάνει ζωγραφιές με ξεκάθαρο σεξουαλικό περιεχόμενο χωρίς να μπορεί να τις ερ­μη­νεύ­σει.
● Μπορεί να χρησιμοποιήσει βία ή να δωροδοκήσει άλλα μικρότερα παιδιά για να συμ­με­τά­σχουν σε σεξουαλική δραστηριότητα.
● Μπορεί να αυξηθεί η συχνότητα του αυνανισμού, να γίνεται σε βαθμό τραυματισμού και να συ­νο­δεύ­ε­ται από λεκτική έκφραση ή κινήσεις σώματος που μιμούνται σεξουαλική πράξη.
● Όταν το σεξουαλικά κακοποιημένο παιδί φτάσει στην εφηβεία, εμφανίζει πολύ αυξημένη σε­ξου­α­λι­κή δραστηριότητα και μπορεί να φτάσει στην εφηβική πορνεία.

Οι κ. Στρούθος και Γιαννοπούλου επισημαίνουν ότι υπάρχουν και προβλήματα καθαρά ι­α­τρι­κής φύ­σης που εγείρουν υπόνοιες για σεξουαλική κακοποίηση:
● Μπορεί να εμφανιστούν σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, ερεθισμός, εκκρίσεις και κνη­σμός των γεννητικών οργάνων ή του πρωκτού που συνοδεύεται από πόνο.
● Μπορεί να υπάρχουν τραύματα ή μώλωπες στα γεννητικά όργανα ή το κορίτσι να έχει υ­πο­στεί ρήξη του παρθενικού υμένα.
● Μπορεί το παιδί να αντιδρά έντονα σε ιατρικές ή οδοντιατρικές πράξεις.

ΠΗΓΗ: ΕΘΝΟΣ (06.06.2013)